Drevni grad Budva predstavlja osoben mediteranski spoj pejzažnog, istorijskog i kulturnog sadržaja na jugu istočnog dijela jadranske obale. Unutar i u neposrednoj blizini svojih masivnih zidina, Budva krije jedinstven preplet istorije duge preko dva i po milenijuma, što je svrstava među najstarije urbane centre ovog područja.

Po svom urbanističkom sklopu Budva je pripadala tipu “polismatona” koji je u osnovi sadržao sve odlike grčkog urbanizma s glavnom podužom ulicom koja je više sa strane, a ne sredinom grada vodila do glavnog gradskog trga, što je zadržano do danas. Međutim, današnji izgled grada sa zidinama, kao bitnim, fortifikacionim sistemom, u većem dijelu se vezuje za srednjevjekovnu epohu, mada je i u toku kasnijih vremena, krupno razaran i obnavljan, posebno poslije snažnog zemljotresa 1667. godine. Na Crnogorskom primorju, pored Kotora, jedino Budva ima zidine koje cirkulišu skoro oko kompletnog gradskog jezgra koje se sastoji od uskih uličica i malih trgova ili pjaceta.

Pogodan geografski položaj i blaga klima uslovili su veoma rano nastanjivanje Budvanskog područja. Najstariji, za sada poznati, tragovi materijalne kulture sa teritorije Budve (Paštrovići, Maini, i Grbalj) sežu daleko u praistoriju, u bronzano i gvozdeno doba kada su ovaj prostor nastanjivala ilirska plemena. To su brojne utvrđene gradine u kojima su živjeli ilirski ratnici u svojim zajednicama i kameni tumuli u kojima su bili sahranjivani.

Kao što ukazuju antički istorijski izvori, pisani spomenici i bogatstvo arheološkog materijala, Budva predstavlja i jedan od najstarijih urbanih centara na Jadranu, star preko 2.500 godina. Mnoštvo spomeničkog nasljeđa Antike i Srednjeg vijeka upućuju na kontinuiran i aktivan život ovog drevnog grada. Iliri, odnosno ilirsko pleme Enhelejci, smatraju se najstarijim autohtonim stanovništvom Budve.

U V vijeku prije nove ere, grčki tragičar Sofokle, među prvim piscima, pominje Budvu i to kao “grad Ilirije”. U IV vijeku prije nove ere kolonizuju je Grci, kada postaje bogato trgovačko središte (emporion), dok je sredinom II vijeka prije nove ere, ili, preciznije 168. godine, osvajaju Rimljani. U I vijeku n.e. rimski pisac Plinije Stariji je pominje kao „utvrđeni grad rimskih građana“. Budva u tom periodu ima sve odlike pravog rimskog grada sa monumentalnim građevinama, popločanim ulicama i masivnim bedemima. U okviru Rimskog carstva ostaće sve do njegovog raspada 395.godine.

Nakon razornog zemljotresa koji je zahvatio budvansko područje, godine 518., Budvom počinju da vladaju vizantijski carevi (535. god.), a po Konstantinu Porfirogenitu, vizantijskom caru iz X vijeka, u IX vijeku, tačnije poslije 841.godine trajno počinju da se u njoj nastanjuju Sloveni, mada postoje podaci o nadiranju slovenskih plemena već u VII vijeku. Većinsko romansko stanovništvo se postepeno stapa sa slovenskim namećući pridošlicama hrišćansku vjeru. Kobne 841.godine, Budvu razaraju Arapi (Saraceni) napadnuvši je s mora. Postoje podaci da su je i Avari još u VI i VII vijeku napadali, pljačkali, pa i nastanjivali, tako da se jedno vrijeme i budvanski zaliv nazivao Avarorum sinus. Vizantijski car Vasilije I ( 867-886 ) istjeruje Arabljane sa istočnih obala južnog Jadrana. Svjedočanstvo relativno brzog oporavka Budve i njenog uspona u X i XI vijeku je podatak da je između 1089.godine i sredine XII vijeka postala episkopsko središte sa katedralnom crkvom Sv. Ivana Krstitelja, a kao takva bila i jedan od predmeta spora između barske i dubrovačke arhiepiskopije.

Između 1184. i 1186. godine grad potpada pod vlast države Nemanjića i u njenom sastavu se nalazi sve do sredine XIV vijeka kada prelazi u ruke Balšića. Za vrijeme Nemanjića, odnosno vlasti Cara Dušana (prva pol. XIV vijeka), nastaje »Statut grada Budve«, kao prvi zakonodavni akt koji je Budvi obezbjeđivao izvjesnu samostalnost. U drugoj polovini XIV i početkom XV vijeka njome nakratko upravljaju, prvo Balšići, pa Radič Crnojević, pa Sandalj Hranić i, na kraju, Đurđe Stracimirović. Nakon smrti Đurđa Stracimirovića, Budva prelazi u ruke Mlečana koji je 1403. ustupaju Balši III, pod čijom se upravom sa manjim prekidima nalazila sve do 1419. godine, kada je ponovo preuzimaju Mlečani. Kratko vrijeme je u svojoj vlasti drži i despot Đurađ Branković, da bi 1442. konačno pripala Veneciji pod kojom ostaje sve do pada Republike 1797.godine. U periodu mletačke vlasti u Budvi je izgrađeno malo brodogradilište za gradnju manjih brodova za obalnu plovidbu.

Najkarakterističniji antički i srednjevjekovni nazivi za Budvu su: Buthoe, Budua, Butua, Butoba, Budova i Civitas Antiqua, odnosno Stari grad.

Od 1797. do 1806. godine Budva se nalazi pod okupacijom Austrije, pa zatim, od 1806. do 1807, njome vlada rusko crnogorska uprava, da bi se između 1807. i 1813. našla pod francuskom okupacijom, a onda, ponovo, pod austrijskom, pod kojom ostaje sve do 1918.godine, kada je oslobađa Srpska i Crnogorska vojska. Drugi svjetski rat odnosi brojne žrtve iz ovog kraja u borbama protiv fašističkih zavojevača. Konačno, 22. novembra 1944.godine, Budva biva trajno oslobođena.

Od kulturnoistorijskih spomenika vezanih za budvanski Stari grad valja pomenuti: pilone, odnosno kapiju antičke Budve koja datira iz VI v. prije n.e., ostatke antičke nekropole sa neobično bogatim pokretnim arheološkim nalazima, rimske kapitele, rimske i ranohrišćanske mozaike, rimske terme, srednjevjekovne zidine sa Citadelom.

Posebnu kulturno – istorijsku dragocjenost Budve čine brojni sakralni spomenici. To su ostaci arhitekture ranohrišćanske bazilike sa kraja V vijeka nove ere, katedralna crkva Sv. Ivana koja svoje porijeklo vezuje za VII vijek, crkva Santa Maria in punta iz 840.godine u kojoj se, takođe u ljetnim mjesecima, odvija bogat likovni i muzički program, crkva Sv. Save Osvećenog iz XII vijeka, ostaci crkve Santa Marija de Kastelo na Citadeli (XII do XIV vijek) i crkva Sv. Trojice iz 1804.godine, ispred koje se nalazi grob našeg poznatog književnog velikana, budvanina Stefana Mitrova Ljubiše (1824-1878). Posebna znamenitost, svetinja i zaštitnica grada je ikona sa predstavom Bogorodice sa Hristom, ili tzv. “Budvanska Gospa” koja potiče sa kraja XIV vijeka.